Հայերեն
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹ ՍՊՈՐՏ ՄԱՄՈՒԼԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ՖՈՏՈ ՎԻԴԵՈ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԱՅՍ ՕՐԸ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՄԵՆԱԸՆԹԵՐՑՎԱԾ ԻՐԱՎՈՒՆՔ


Հայաստանն ու Արցախը անվտանգային նոր մարտահրավերների շեմին. Տիգրան Աբրահամյան

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Տիգրան Աբրահամյանի հոդվածը՝ 2020 թվականի պատերազմից հետո Հայաստանի և Արցախի անվտանգային նոր մարտահրավերների մասին: Ըստ Աբրահամյանի՝ ներկայիս իրողությունները, հատկապես անվտանգային խնդիրների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Հայաստանի գործող կառավարությունը իրավիճակի ճիշտ ախտորոշում չունի, որևէ ձևով առաձնացված չեն առաջնահերթությունները և, բնականաբար, այս ուղղությամբ լուրջ աշխատանքներ չեն իրականացվում։ Հոդվածը՝ ստորև.

Հայաստանի, Արցախի՝ մեր ընդհանուր անվտանգային միջավայրի, խնդիրների, մարտահրավերների մասին ծավալվելու բավականին մեծ ճակատ կա։ Կփորձենք անդրադառնալ դրանցից առաջնահերթ մի քանիսին:

Պետք է արձանագրենք, որ 2020 թվականի սեպտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին ծավալված ռազմական գործողություններն ու դրա արդյունքում Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Ռուսաստանի միջև ստորագրված եռակողմ հայտարարությունը, խնդրի տարբեր բաղադրիչների շուրջ ձեռք բերված պայմանավորվածությունները, առհասարակ, հետպատերազմյան իրավիճակին հետևած գործընթացները Հայաստանի ու Արցախի համար սպառնալիքների նոր խմբաքանակ ներմուծեցին։ Այն մարտահրավերները, որոնք կային մինչև պատերազմական գործողություններ, առավել ևս՝ մինչև 2018 թվականի հայտնի իրադարձություններ, կրկնակի աճեցին։

Հետպատերազմյան Արցախի առաջնային խնդիրն անխոս անվտանգությունն է։ Ամենատարբեր մակարդակներում դրա խոցելիությունը հանգեցնում է ծանր հետևանքների՝ խորը հիսաթափությունից մինչև արտագաղթ, սոցիալ-տնտեսական իրավիճակից՝ ծանր հոգեբանական իրավիճակ։

Դիվանագիտական առումով, թիվ մեկ խնդիրը Արցախի կարգավիճակի շուրջ ստեղծված անորոշությունն է, որի մասին թերևս որոշակի պարբերականությամբ հնչեցվում է, սակայն ներկայումս ամենատարբեր մակարդակներում ընթացող բանակցություններում առաջնային օրակարգ չի բերվում։

Արցախի կարգավիճակի հարցն ուղիղ կապ ունի Արցախի անվտանգության հետ և դա հետագա տարիների քննարկմանը թողնելը Արցախի համար նոր սպառնալիքներ է ստեղծում։

Նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունը նպատակ էր հետապնդում կանգնեցնելու պատերազմը, հրադադարի շուրջ համաձայնություն ձեռք բերելու, սակայն խնդիրն ավելի մեծ կոնտեքստում ոչ միայն կա, այլ առավել ընդգրկուն տեսք է ստացել։

Հենց միայն այն հանգամանքը, որ նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունը հնգամյա ժամկետ ունի, և բառացիորեն հինգ տարի մեկ երկիրը կարող է կանգնել նոր պատերազմի շեմին, արդեն իսկ խոսում է այն մասին, որ նույնիսկ այսպիսի ծանր պայմաններով պատերազմ կանգնեցնելն ու խիստ հարաբերական խաղաղության պահպանումը կայուն բնույթ չեն կրում և տարբեր ժամանակային կտրվածքով նոր սպառնալիք են խոստանում։

Երկրորդ խնդիրը նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարության մեջ չարձանագրված անվտանգային միջոցառումների մեխանիզմների բացակայությունն է։ Արդյունքն ու դրսևորումն էլ այն է, որ չնայած Արցախում Ռուսաստանի Դաշնության խաղաղապահ զորախմբի ակտիվ գործունեությանը, ադրբեջանական սադրանքները տարբեր ուղղություններ շարունակվում են։ Դրանցից շատերն, ի դեպ, չեն հրապարակվում, դրանց մասին պաշտոնական հաղորդագրություններ չեն տրվում։

Արցախի ներկայիս առաջնագիծը, որն անցնում Ստեփանակերտի, Մարտունու, Ճարտարի, Ասկերանի, Մարտակերտի անմիջական մատույցներով և՛ ռազմական, և՛ քաղաքական, և՛ հոգեբանական առումով Ադրբեջանին հնարավորություններ է տվել ճնշումների, ամենատարբեր ձևով Արցախի ու Հայաստանի վրա ազդելու։

Մինչև 2018 թվականը, անկախ բանակցային գործընթացի տարբեր փուլերում նկատված դժվարություններից, լարվածությունից կամ ճգնաժամերից, Հայաստանն ու Արցախն ունեցել են մարտունակ բանակ, որը ոչ միայն զսպող դերակատարություն է ունեցել 2-3 տասնամյակ, այլ ամենատարբեր ժամանակահատվածներում ի ցույց է դրել իր կենսունակությունն ու տարբեր իրադրությունների պատրաստ լինելը։ Դիվերսիոն պատերազմներ, ապրիլյան մարտական գործողություններ, հատկապես վերջին տասնամյակում սահմանին տեղի ունեցած ցանկացած սրման, էսկալացիայի պատասխանը դիվանագիտական գործընթացներից բացի տրվել է հենց զինված ուժերի կողմից։

Սակայն, ցավալիորեն, պետք է արձանագրենք, որ 2020 թվականի պատերազմական գործողություններից հետո Զինված ուժերի վերականգնման, վերակազմավորման, մեծ հաշվով անհրաժեշտ բարեփոխումների գործընթաց այդպես էլ չեղավ, ինչը մի կողմից լուրջ խնդիրներ է առաջացնում սահմանագծում պահպանության կազմակերպման, մյուս կողմից՝ հնարավոր սրացումների պայմաններում անհրաժեշտ խնդիրների լուծման տեսանկյունից։

Մոտ 2 շաբաթ առաջ Հայաստանի պետական սահմանի կոպիտ խախտումը և ադրբեջանական զորքերի Հայաստանի տարածքում հայտնվելն ինքնին խոսում է այն մասին, որ ոչ միայն անվտանգային անհրաժեշտ համակարգեր չեն ներդրվել, թշնամու առաջխաղացումը չի կանխվել, այլ հետագայում էլ անհրաժեշտ միջոցառումներ չեն իրականացվել։ Արդյունքն այն է, որ այս իրավիճակից օգտագործելով, Ադրբեջանը զիջումների նոր օրակարգ է ներկայացրել։

Եթե զուգահեռ իրականության մեջ քննարկենք Հայաստանի ու Արցախի սահմանային իրավիճակը, ապա որոշակի առանձնահատկություններով հանդերձ, հետպատերազմյան նոր իրողությունները խոշոր անվտանգային խնդիրներ են առաջացրել։

Արցախում ռուսական զորախմբի առկայության պայմաններում սահմանագծին մարտական հերթապահություն շարունակում են իրականացնել հայկական զորքերը, որոնք շատ հատվածներում թշնամու հետ ունեն մի քանի տասնյակ մետր միջդիրքային տարածություն։ Ընդ որում՝ կա ձևավորված նոր առաջնագիծ, որտեղ ինժեներական, կահավորման, ենթակառուցվածքային լուրջ համակարգեր չկան, որի պայմաններում սադրանքներ հավանականությունը կտրուկ աճում է։

Ռուսական բլոկ-պոստերը տեղակայված են Արցախի տարբեր կարևոր հանգույցներում, սակայն իրար դեմ-դիմաց շարունակում են մնալ Արցախի ու Ադրբեջանի զորքերը։ Մի կողմից ունենք՝ Հայաստանից Արցախ զորակոչի դադարեցում, մյուս կողմից՝ մեծացող անվտանգային ռիսկեր և ընդլայնված սահմանագիծ, որի ապահովումը տարբեր սխեմաներով հնարավոր է, սակայն Հայաստանը դրա ապահովման ուղղությամբ լուրջ աշխատանք չի տանում։

Սրան զուգահեռ Արցախում հայտարարված պայմանագրայինների հավաքագրման, աշխարհազորի՝ մարտական հերթապահությունում ընդգրկման աշխատանքների մեկնարկը կարևոր գործընթաց է, սակայն դրա հետ կապված մեծ թվով խնդիրներ դեռևս կարգավորված չեն։

Եթե զուգահեռ դիտարկենք Հայաստանի սահմանագիծը, ապա բացի վերջին օրերին էպիկենտրոնում հայտնված Սյունիքի, Վայոց ձորի և Գեղարքունիքի տարբեր տեղամասերից, լրջագույն խնդիր կա Սյունիքի՝ Գորիս-Կապան-Ճակատեն հատվածում, որի տարբեր մասերում գլխավոր մայրուղին գտնվում է Ադրբեջանի ուղիղ վերահսկողության տակ կամ անցնում է Ադրբեջանի հետ շփման գծի անմիջական հարևանությամբ։

Մեծ խնդիրներ են կուտակվել նաև այն բնակավայրերում, որոնք հետպատերազմյան իրողությունների պայմաններում հայտնվել են Ադրբեջանի կողմից վերահսկվող տարածքների հարակից հատվածում։ Այս բնակավայրերում անվտանգության և բնականոն կյանքի ապահովման տեսանկյունից լուրջ աշխատանքներ չեն իրականացվել։ Ընդ որում՝ նախորդ տարվա նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներից հետո, և՛ Հայաստանի, և՛ Արցախի հատվածում Ադրբեջանը մեծ աշխատանք է տարել ինչպես պաշտպանական ենթակառուցվածքների, այնպես էլ՝ զորքերի սոցիալ-կենցաղային խնդիրների լուծման ուղղությամբ։

Ներկայիս իրողությունները, հատկապես անվտանգային խնդիրների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Հայաստանի գործող կառավարությունը իրավիճակի ճիշտ ախտորոշում չունի, որևէ ձևով առաձնացված չեն առաջնահերթությունները և, բնականաբար, այս ուղղությամբ լուրջ աշխատանքներ չեն իրականացվում։

Իսկ զարգացումների դինամիկան այնպիսին է, որ չլուծված հարցերը նոր խնդիրների են հանգեցնելու, եղած ռիսկերն աճելու են, իսկ անվտանգային առումով ստեղծված ճգնաժամը հանգուցալուծվելու փոխարեն առավել խորը բնույթ է կրելու։

Հասկանալի է, որ նման պայմաններում, եթե նույնիսկ պատերազմական գործողությունները չվերսկսվեն, ապա եղած իրադրությունն Ադրբեջանին դիվանագիտական հարթությունում անհամեմատ բարենպաստ դիրքավորում է ապահովելու, ինչը հետագա տարիների համար Հայաստանի առաջ դրվող նոր զիջումների և կորուստների է հանգեցնելու։

ԱՄՆ ռազմածովային ուժերը 12 հակաօդային հրթիռ են արձակել իրանական հրթիռները կասեցնելու համար. ՊենտագոնՆԳՆ միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայությունը շարունակում է մարզերում շրջիկ ձևաչափով ծառայությունների մատուցումըԻրանը ռազմատենչ պետություն չէ, բայց հաստատակամորեն դիմակայում է ցանկացած սպառնալիքի. Իրանի նախագահՆԱՏՕ-ԵՄ գործընկերությունը կամրապնդվի նոր գլխավոր քարտուղարի օրոք. ԲորելԻսրայելի տարածքի հրթիռակոծումների ժամանակ իսրայելաբնակ հայեր չեն տուժել. ՉերնամորյանԻրանը մերձավորարևելյան միակ պետությունն է, որ ունի կամք և խիզախություն վրիժառական հարձակում իրականացնելու Իսրայելի վրա. իրանագետԻսրայելը էլ ավելի հզոր գրոհների կենթարկվի, եթե պատասխանի Իրանի գործողություններին․ Իրանի Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսՀայաստանի և Ուկրաինայի ԱԳ նախարարները քննարկել են երկու երկրների միջև համագործակցության ամրապնդմանն ուղղված աշխատանքներըԻրանը բալիստիկ և թևավոր հրթիռներ է արձակել Իսրայելի ուղղությամբ. Իսրայելի ՊԲՀայկական կողմը միակողմանիորեն իրականացրել է ադրբեջանցի անհայտ կորածների ճակատագրերի վերհանմանն ուղղված աշխատանքներ, բայց Ադրբեջանը չի համագործակցում Հայաստանի հետ․ ԱԳՆ խոսնակԱհաբեկչություն Թել Ավիվում. երեք մարդ է զոհվելՌԴ ԶՈւ-ն «Իսկանդեր»-ով հարվածել է Ուկրաինայի ռազմածովային ուժերի ծովային հետևակի շտաբին. ՌԴ ՊՆ«Շատ բարդ է կանխատեսելը, թե երբ Ուկրաինան կդառնա դաշինքի անդամ»․ ՆԱՏՕ-ի նոր գլխավոր քարտուղարԲացահայտվել է թմրամիջոցների մաքսանենգությամբ, ապօրինի շրջանառությամբ և փողերի լվացմամբ զբաղվող հանցավոր կազմակերպություն. 9 անձ կալանավորվել էՓաշինյանն Իրանի նախագահի տեղակալի հետ քննարկել է «Խաղաղության խաչմերուկ» նախագիծըԵկեք մոլորության մեջ չընկնենք. թուղթը երբեք խաղաղություն չի նշանակում․ Արմեն ԳևորգյանԻրանի նախագահի առաջին տեղակալը վերահաստատել է իր երկրի դիրքորոշումը՝ Իրանը անընդունելի է համարում տարածաշրջանում ցանկացած սահմանային փոփոխությունԻրանում երկու ահաբեկչություն է տեղի ունեցել. կա 6 զոհԵրևանի բուժհաստատություններից մեկից կալանավոր է փախելԵրեկ ՍԴ-ն ձեռք բարձրացրեց մեր երկրի ծննդյան վկայականի` Անկախության հռչակագրի վրա. Գեղամ Մանուկյան (տեսանյութ)Աշխարհի լավագույն կենտրոնական կիսապաշտպանների տասնյակը՝ ըստ FourFourTwo-իՀայաստանի այս իշխանությունը երկիրը տանում է ինքնիշխանության կորստի․ Տիգրան ԱբրահամյանԲրյուսելում խոսել եմ ՀՀ կառավարիչների հակաժողովրդավարական պահվածքի, Բաքվում ապօրինի պահվողների և Աշոտյանի մասին. ՄամիջանյանԵրևանում տեղադրվել են տեսանկարահանող և լուսանկարահանող նոր սարքեր․ ՆԳՆԱղձքի մոտ իրականացվելու են պայթեցման աշխատանքներՇղթայական վթար՝ Երևանում․ վիրավոր կաՊՊԾ զինծառայողների վրա կտարածվեն ՀՀ պաշտպանության ժամանակ զինծառայողների կյանքին կամ առողջությանը պատճառված վնասների հատուցման կարգավորումներըԱրտակարգ դեպք՝ Երևանում․ մանկապարտեզի երեխաները գաղտնալսել են դաստիարակներին Ստեփանծմինդա-Լարս ավտոճանապարհը բաց է բոլոր տեսակի տրանսպորտային միջոցների համարԱլիևը ՌԴ-ում Ադրբեջանի նոր դեսպան է նշանակելBrent-ը վաճառվում մեկ բարելը 71,78 դոլարով Ու՞մ և ի՞նչ պայմաններում է տրամադրվում երկարամյա ծառայության կենսաթոշակը 78 տարեկան հասակում մահացել է երգիչ, Ռուսաստանի ժողովրդական արտիստ Վյաչեսլավ Դոբրինինը Ո՞վ է դպրոց բալոն բերած աշակերտը. նոր մանրամասներ միջադեպիցԿոտայքի մարզի մի շարք բնակավայրերում հոկտեմբերի 3-4-ը գազ չի լինի Միշուստինը գնում է առանցքային ռեգիոն, որպեսզի վերադարձնի դաշնակցին Հաղթանակի փուլ ենք մտնում. Բագրատ Սրբազանի կոչը՝ հանրահավաքին ընդառաջ (տեսանյութ) Մոսկվա-Բաքու. ժամանակն է քարերը հավաքելուԶինված հարձակում՝ Իրանում. զոհերի մեջ քաղաքապետ և հրամանատար կաՀրապարակախոս Բելով. «Զելենսկի» Փաշինյանը, կամ երբ ռուս վերջին զինվորը հեռանում է...Ռուսաֆոբիան Հայաստանում նոր մակարդակի է հասնում. ռուսաց լեզուն հանվում է կրթությունիցԿ. Պոլսի Հայոց Պատրաիրքը Մայր Տաճարում մատուցեց Սուրբ ՊատարագՓաշինյանի սահմանադրական նոնսենսը Բաքուն դատարան կուղարկի Արցախի ղեկավարության գործը Արդարադատության նախարարը հեռացավ Փաշինյանի «պադավատապետությունը» և ընդդիմության երեսպաշտությունըԻշխանությունը տապալել 200 հազարով. ի՞նչ է թաքնված հեղաշրջման փորձի մասին Հայաստանի հայտարարության հետևում4 ամիս է՝ մեքենաները հատուկ տարածքում են, ասում են՝ ինչքան պետք է, կպահենք (տեսանյութ)ՌԴ-ում 6,3 մագնիտուդ ուժգնությամբ երկրաշարժ է գրանցվել Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի ժամանակ Մարտունի քաղաքի ռմբակոծությունների ժամանակ վիարվորվել են ֆրանսիական Le Monde հրատարակության երկու լրագրող. պատմության այս օրը (01 հոկտեմբեր)
Ամենադիտված